محمد خوانسارى

مقدمه 8

فرهنگ اصطلاحات منطقى به انضمام واژه نامه فرانسه و انگليسى ( فارسى )

بدرستى ميسر نيست . همچنانكه هركس بخواهد به هندسه بپردازد بايد مفهومى كاملا روشن از قائمه و حادّه و منفرجه و مثلّث و رأس و قاعده و ارتفاع و مربع و مستطيل و لوزى و ذوزنقه و دايره و بيضى و قطر و شعاع و وتر و استوانه و مخروط و هرم و منشور و جز آن داشته باشد ، اهل فلسفه نيز بايد با وقوف كامل از معنى صريح و قاطع تعبيرات منطقى به فلسفه بپردازند . و الّا بدون اين علم آلى تحصيل آن علم اصالى امكان‌پذير نخواهد بود . همهء كتابهائى كه متضمن يك دورهء فلسفه است با منطق آغاز مىيابد ، چنان كه از شفا و نجات و اشارات و دانشنامهء شيخ و التّحصيل بهمنيار گرفته تا منظومهء سبزوارى همه با منطق ابتدا شده است . هيچ يك از طلاب قديم بدون ممارست كافى در منطق به درس فلسفه حاضر نمىشده‌اند و اگر هم احيانا به تفنن در جلسه‌هاى درس حضور مىيافته‌اند طرفى نمىبسته‌اند . ابتدا منطق فارسى كبرى و حاشيهء ملا عبد اللّه و شرح شمسيّه و منطق منظومه را در نزد استاد مىخواندند و آنگاه به درس فلسفه مىرفتند . و اگر طبع جويندهء آنها بدين مايه از منطق خرسند نمىآمد ، منطق شفا و شرح مطالع را نيز به دقت تحصيل مىكردند . گذشته از فلسفه ، روان‌شناسى ، و آموزش و پرورش ، و زبان‌شناسى ، و دستور زبان ، و روش تحقيق در علوم ، و بسيارى از علوم ديگر همه كم‌وبيش با اين اصطلاحات سروكار دارند . در نثر و نظم فارسى نيز تعبيرات منطقى كم نيست . بنابراين هركس بخواهد در اين زمينه‌ها سرى در بين سرها درآورد ، بايد از فنّ منطق بىبهره نباشد ، و دست‌كم معنى اصطلاحات بسيار متداول منطق را با معرفتى صريح بداند . مثلا با تعبيرات ذيل بيگانه نباشد : ذاتى و عرضى ، جوهر و عرض ، اجتماع و ارتفاع ، نوع ، جنس ، ماهيّت ، حقيقت ، اعمّ ، اخصّ ، ادراك ، تصوّر و تصديق ، تصديق بلا تصور ، موضوع و محمول ، حدّ و رسم ، تعريف جامع و مانع ، تناقض و تضادّ ، استدلال ، قياس و استقراء ، صغرى و كبرى ، برهان و مقدمات برهانى ، علوم متعارفه ، اصول موضوعه ، ذهن ، علم ، فكر ، فهم ، حدس ، شكّ ، ظنّ ، يقين . . . با اين مقدمه ديگر ترديدى در لزوم تدوين فرهنگ اصطلاحات منطقى نمىماند . همين شدّت نياز و ضرورت ، محرّك من بنده در تنظيم فرهنگ حاضر بوده است ، و اميد است كه دست‌افزارى باشد براى جويندگان دانشهاى گوناگون ، خاصّه طالبان فلسفه و منطق و علوم انسانى . حتما مىدانيد سالها است در ممالك غربى در كنار فرهنگهاى عمومى و دائرة المعارف‌ها ، تدوين فرهنگهاى اختصاصى در رشته‌هاى مختلف هم متداول شده و البته محتاج يادآورى نيست